Programma

25 januari – 5 april 2018: Cursus ‘Op Grand Tour: Een kunsthistorische reis door Goethe’s Italië’

In de achttiende en negentiende eeuw was het gebruikelijk dat jonge mannen uit de Europese elite een ‘Grand Tour’ maakten. Deze reis leidde, meestal via Parijs, naar de grote Italiaanse kunststeden: Venetië, Florence en Rome. Tijdens de reis maakten de ‘touristen’ kennis met de kunst en architectuur van de Klassieke Oudheid, maar tegelijkertijd leerden zij op eigen benen te staan en leerden zij over andere culturen. De Grand Tour werd gezien als de voltooiing van de vorming en opvoeding van de jonge aristocraten. Tussen 1786 en 1788 maakte de toen 37-jarige Duitse dichter en schrijver Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) zijn Grand Tour door Italië. Tijdens zijn reis schreef hij een reisverslag, dat later is uitgegeven als ‘De Italiaanse Reis’. Goethe schreef geen algemeen reisverslag, maar legde de nadruk op zijn persoonlijke ervaring van de reis. Dat leverde niet alleen een schitterend beeld op van een intense tocht langs smaakvolle kunst en gebouwen. We lezen in het verslag ook Goethe’s zoektocht naar zichzelf. Inmiddels behoort De Italiaanse Reis tot de canon van de wereldliteratuur. In deze cursus zal Goethe onze gids zijn. Wij reizen met hem mee en bespreken de kunstwerken en architectuur die hij tijdens zijn reis aantrof.

Johann Heinrich Wilhelm Tischbein, Goethe in de Campagna, 1787, olieverf op doek, 164 x 206 cm, Städel Museum, Frankfurt am Main. Bron: Wikimedia.

CURSUSPROGRAMMA

25 januari 2018: Lezing 1 – Van Karlsbad naar Venetië
De eerste etappe van zijn reis voerde Goethe door Noord-Italië. Hij vertrok vanuit het kuuroord Karlsbad in de Bohemen en bereikte via de Brennerpas de dorpjes Torbole en Malcesine, waarna hij via Verona, Vicenza en Padua in Venetië terechtkwam. Deze eerste kennismaking met Italië maakte grote indruk op hem. Hij bezocht het Amfitheater in Verona, de villa’s die Andrea Palladio (1508-1580) bouwde rond Vicenza en vergaapte zich aan het unieke Venetië met haar kleurrijke kunst en architectuur.

1 februari 2018: Lezing 2 – Van Venetië naar Rome
Het was Goethes doel om zo snel mogelijk in Rome te zijn. Hij wilde de glorie van de klassieke oudheid met eigen ogen te aanschouwen. Hals over kop haastte hij zich van Venetië naar Rome, maar deed tijdens deze tocht verschillende bijzondere steden aan, zoals de oude hofstad Ferrara, het stadje Cento en de bedevaartsplek Assisi. Goethe stond in deze fase van zijn reis met name stil bij de bekende regionale barokschilders, zoals de uit Bologna afkomstige Guido Reni (1575-1642) en de uit Cento afkomstige Guercino (1591-1666).

1 maart 2018: Lezing 3 – Het eerste verblijf in Rome
Uiteindelijk bereikte Goethe Rome, waar hij vier maanden zou blijven. Alle dromen van mijn jeugd komen nu tot leven (…) Alles wat ik al lang kende van schilderijen en tekeningen, etsen en houtsneden, van modellen in gips en kurk, staat nu voor mijn ogen bijeen; overal waar ik kom, stuit ik op iets bekends in een nieuwe wereld, het is allemaal zoals ik het me voorstelde, en tegelijk allemaal nieuw.’ Het bezorgde Goethe een diep geluksgevoel. Hij bezocht allerlei bekende bezienswaardigheden, terwijl hij vriendschappen sloot met allerlei kunstenaars en aristocraten.

8 maart 2018: Lezing 4 – Van Rome naar Napels
Goethe was niet alleen geïnteresseerd in kunst, maar ook in de natuurwetenschap. Toen hij hoorde dat de Vesuvius bij Napels op het punt stond uit te barsten, besloot hij vanuit Rome naar Napels te reizen om dat spektakel te kunnen zien. Daarbij bezocht hij vele resten van de klassieke Oudheid in en rondom Napels, zoals in Paestum, Pompeii en Herculaneum. Via een bevriende schilder Philip Hackert (1737-1807) bezocht Goethe ook het bijzondere Palazzo Reale in Caserta.

15 maart 2018: Lezing 5 – Van Napels naar Agrigento (Sicilië)
Vanuit Napels reisde Goethe per schip naar Palermo op Sicilië. Hij besloot een rondtocht te maken over het mediterrane eiland en was diep onder de indruk van wat hij daar aantrof. ‘Zonder Sicilië beklijft van Italië geen enkel beeld: hier vindt men pas de sleutel tot alles.’ schreef hij daarover. Hij maakte het feest van de patroonheilige van Palermo, de heilige Rosalia, mee. Hij bezocht verschillende paleizen, zoals het Palazzo dei Normanni en de vreemde Villa Palagonia, voordat hij aan een rondreis over het eiland begon. De Griekse tempels van Segesta en Agrigento maakten grote indruk op hem.

22 maart 2018: Lezing 6 – Van Agrigento naar Messina
In Agrigento bezocht Goethe de Tempelvallei, waarna hij naar een deel van het binnenland van Sicilië reisde. Later bezocht hij de havenstad Catania, die na de verwoestende uitbarsting van 1669 in de toen modieuze barokstijl was wederopgebouwd. Zijn Siciliaanse reis eindigde in Messina, dat enkele jaren eerder compleet verwoest was door een reeks aardbevingen. Toch wist de legendarische Straat van Messina Goethe te vervoeren naar de wereld van de Griekse mythologie. De Straat was immers de setting waarin de mythische wezens Charybdis en Scylla leefden en de plek waar Odysseus vele bekende avonturen beleefde.

29 maart 2018: Lezing 7 – Van Messina naar Rome
In mei 1787 verliet Goethe Sicilië en keerde hij via Napels terug naar Rome. Dit keer maakte hij vanuit Rome met enkele Duitse kunstenaars excursies naar het omliggende platteland. Met name de watervallen van Tivoli vielen in de smaak. In deze periode schilderde de Duitse schilder Johann Wilhelm Tischbein het bekende portret van Goethe in de Campagna. Goethe bleef nog tien maanden in Rome, voordat hij terugkeerde naar huis. In deze lezing bespreken we alvast voor een deel wat hij daar zag op het gebied van kunst en architectuur.

5 april 2018: Lezing 8 – Het tweede verblijf in Rome en Afscheid van Italië
Tijdens dit tweede verblijf in Rome bezocht Goethe heel intensief allerlei monumenten, oudheden, beelden, paleizen en kunstwerken. Hij begon nu zelf ook met tekenen op aanwijzing van de verschillende Duitse kunstenaars uit de kring waarin hij zich bevond. Als een spons nam hij Rome in zich op. Het leidde niet alleen tot een diepe kennis van de klassieke oudheid, kunst- en architectuurgeschiedenis, maar bracht hem veel meer. Aan het einde van zijn verblijf schreef hij: ‘In Rome heb ik mezelf voor het eerst gevonden, ik ben hier voor het eerst in harmonie met mezelf gelukkig en verstandig geworden.’

Praktische informatie:

Locatie: De Poorterij (Rode Zaal) / Nieuwstraat 2 / 5301 EW Zaltbommel
Lestijden:
Bovenstaande donderdagavonden: 19.45u-21.45u
Prijs:
€ 190,- (incl. gedrukte syllabus en BTW)

Inschrijving is gesloten